Aktywność twórcza w terapii osób uzależnionych

„Twórczość by­wa re­kom­pensatą, choć cza­sem bar­dzo uta­joną, z bar­dzo skry­wanych braków i ut­rat płynącą jak z podziem­ne­go źródła”.
Maria Konopnicka

Problem, który chciałabym poruszyć w moim artykule uważam za złożony - dotyczy on pojęcia aktywności twórczej, wzbudzającej w ostatnich latach duże zainteresowanie. „Twórca” i „kreator” to słowa bardzo popularne w dzisiejszym, bardzo szybko zmieniającym się świecie. Kreatywności wymaga się zarówno od menadżerów, sprzedawców, pracowników reklamy, dziennikarzy jak i nauczycieli. Na rynku wydawniczym ukazuje się wiele książek dotyczących zagadnień myślenia twórczego, kreatywnego rozwiązywania problemów czy ekspresji twórczej. Na tej podstawie możemy wnioskować, że myślenie twórcze, czyli twórczość dokonuje się zatem w różnych dziedzinach działalności człowieka.

Swoje rozważania chciałabym zacząć od próby zdefiniowania zawartego w tytule eseju terminu – aktywność twórcza. Pojęcie twórczości jest terminem wieloznacznym, a w rezultacie trudnym do określenia, opisywane i wyjaśniane jest na wiele różnych sposobów przez rozmaite teorie reprezentujące właściwie wszystkie najważniejsze orientacje teoretyczne współczesnej psychologii. Pojęcie to obejmuje zarówno efekty działalności twórczej, postawy, zdolności, czynności, procesy - powoduje znaczące zmiany w świadomości społecznej, kulturze, nauce, technice, a także w życiu codziennym. Twórczością zajmują się zarówno psycholodzy, pedagodzy jak i lekarze – próbują oni nazwać istotę zjawiska powstawania nowej myśli, oryginalnego działania. Formułowane definicje mają często charakter opisowy, przy tym wzajemnie się uzupełniają. Wszyscy zgodnie uznają wartość twórczego myślenia, kreatywność traktowana jest jako wartość pożądana. Ponadto w związku z rozpoznaniem już pół wieku temu przez Guilforda dwóch typów myślenia: konwergencyjnego (logicznego)
i dywergencyjnego (twórczego), znawcy przedmiotu twierdzą, że zarówno logiczne myślenie jak i twórczość są potencjałem powszechnym, właściwym każdemu człowiekowi. Jesteśmy nim obdarowani wszyscy.

Mimo wyraźnego w ciągu ostatnich lat zainteresowania tą problematyką brak teorii, która ujmowałaby wszystkie znaczenia i aspekty, jakie ludzie przypisują twórczości. Nie ma jednej teorii twórczości, nie ma także jednej koncepcji procesu twórczego. Dominujące
w literaturze okazują się cztery aspekty twórczości:

1. Twórczość traktowana jako wytwór;
2. Twórczość rozumiana jako proces;
3. Twórczość utożsamiana z cechami ludzi wybitnie uzdolnionych, utalentowanych;
4. Twórczość postrzegana jako wynik warunków społecznych, zewnętrznych w stosunku do twórcy.

W swojej pracy będę posługiwała się pojęciem aktywności twórczej w rozumieniu twórczości nie tylko sensu stricto, ale przede wszystkim twórczości w szerokim znaczeniu – jako niezbędnego elementu życia codziennego, nadającego mu głęboką wartość i sens. Odniosę się w tym momencie do koncepcji samorealizacji Viktora Frankla, twórcy analizy egzystencjalnej i logoterapii. Człowiek, według Frankla, staje się sobą i osiąga człowieczeństwo, gdy wypełnia określone zadania; cele, które mają sens i wartość dla innych, które wykraczają poza niego samego i realizacje jego potencjalności, a służą wyższym ideom. Zasadniczym jego celem jest kształtowanie swojej rzeczywistości. W sytuacji niepowodzenia natomiast – gdy misja nie zostanie wypełniona, gdy sens nie zostanie odnaleziony – zwraca się on z powrotem ku sobie, a to powoduje poczucie pustki; przyczynia się do neurotyczności i frustracji; powoduje efekt błędnego koła. Do teorii Frankla wrócę jeszcze w dalszej części rozważań.

Według mnie osoba twórcza to nie tylko osoba produkująca nowe i społecznie uznane rzeczy, ale osoba o tzw. twórczym podejściu do rzeczywistości, przejawiającym się otwarciem na problemy, nowości i konflikty oraz aktywnym podejmowanie rożnych wyzwań życiowych. Każdy, kto podejmuje działanie w celu stworzenia czegoś nowego, zmienienia lub ulepszenia czegoś w życiu czy rozwiązania osobliwych problemów, wykorzystująca własną kreatywność, nawet, jeśli nie pozostawia żadnych materialnych efektów jest osobą twórcza. Twórcze jest przecież odkrywanie problemów i odkrywanie pomysłów, formułowanie i rozwiązywanie problemów we wszystkich dziedzinach życia.

Skoro twórczość nie jest tylko domeną ludzi posiadających typowo artystyczny talent, w odniesieniu do terapii osób uzależnionych pojawiają się pytania: w jaki sposób osoby uzależnione kształtują na nowo swoje życie? Czy jest ono tylko rutynową formą wypełniania czasu, czy też twórczym przekraczaniem własnych ograniczeń, konstruowaniem swojego doświadczenia według wybranego przez nich kierunku i nadawaniem znaczenia temu, co robią? Czy w istocie przekonanie o wartości twórczych postaw człowieka, o walorach kreatywności w myśleniu, o potrzebie innowacyjności w działaniu mają przypisywane im w rozważaniach znaczenie dla osoby uzależnionej? Czy rzeczywiście – z punktu widzenia terapeuty – twórczość, niezależnie jak rozumiana (jako wytwór, cechy osoby lub wynik okoliczności), jest w terapii uzależnień pożądana?

Odpowiedzi na te pytania możemy znaleźć w pojęciu „trzeźwienia” rozumianego jako proces poszerzania tożsamości o nowe wymiary, wychodzenia z uproszczonej – bo wyłącznie alkoholowej perspektywy, nabywania wewnętrznych środków samokontroli, dążenia do poznawania siebie i świata poprzez konfrontację z emocjami związanymi z tym procesem oraz świadome dążenie do rozwiązywania problemów osobistych. Powrót do trzeźwości stanowi proces trwający w pewnych aspektach do końca życia.

W swej istocie często nadużywanie alkoholu okazuje się nie tyle pierwotnym problemem, co raczej błędną próbą rozwiązywania zaistniałych wcześniej problemów. Człowiek zaczyna unikać świadomego kontaktu z własną sytuacją, konfrontacja z nią oznaczałaby konieczność podjęcia aktywności mającej na celu zmianę czegoś w świecie wewnętrznym lub w kontaktach z zewnętrznym środowiskiem. Kiedy w ten sposób rozumiemy uzależnienie powrót do trzeźwości staje się możliwy po rozwiązaniu obu problemów – likwidowaniu skutków nadużywania alkoholu jak i jego przyczyn. W sytuacji choroby alkoholowej warunkiem jest utrzymywanie całkowitej abstynencji a także twórcza aktywność, która umożliwi skuteczne rozwiązywanie przeżywanych problemów bez „pomocy” alkoholu.

Jeśli spojrzymy na twórczość z behawiorstyczego punktu widzenia, możemy zauważyć, że zachowanie człowieka jest kontrolowane przez bodźce zewnętrzne, na które reaguje
w specyficzny, wyuczony sposób, zapewniający mu uzyskanie wzmocnienia. Tak długo jako środowisko się nie zmienia, przynajmniej w aspektach istotnych dla niego samego, nie ma potrzeby na jakąkolwiek zmianę w zachowaniu. Wszystko, czego mu potrzeba, potrafi uzyskać w wyuczony sposób – jeśli chodzi o osobę uzależnioną, za pomocą alkoholu. Powiela więc tylko określone formy reagowania. Jeśli jednak znajdzie się w sytuacji terapii, która stanowi zmianę i zostaje skonfrontowany z nową sytuacją bodźcową lub sytuacją znaną mu, lecz na tyle odmienioną (pozbawioną alkoholu), że dotychczasowe, najczęściej używane w takich sytuacjach formy zachowania nie są wstanie zapewnić mu dostępu do wzmocnień, musi wykazać inwencję i nauczyć się nowej reakcji. W tym kontekście możemy wnioskować, że na najbardziej podstawowym poziomie aktywność twórcza to nic innego jak zmiana w zachowaniu wymuszona przez presję środowiska i polegają na wyuczeniu się nowej reakcji lub na zmienia dotychczasowej hierarchii reakcji. Im częściej człowiek podejmuje różnorodne działania, tym intensywniej jego dyspozycje wzbogacają się.

Sądzę, że jednym z istotnych celów terapii jest ukazanie pacjentowi, że życie jest pełne zadań i trudności, które trzeba pokonać. Niezbędne staje się więc stawanie sobie przez pacjenta celów, wyznaczanie planów, poszukiwanie dróg i sposobów ich realizacji, uczenie się niezbędnych do tego umiejętności i sposobów. Twórczość może ukazywać się w zdolności do podejmowania decyzji w oparciu nie o to co łatwiejsze i dostępniejsze, czyli alkohol, lecz w oparciu o to co wartościowsze. Aktywność twórcza przekształca „pijane” nawyki, pomaga osiągać zdrowie psychiczne i jest dobrym sposobem samorealizacji, tak więc pełna trzeźwość nie może obyć się bez procesów myślenia twórczego i wykorzystywania potencjalnych możliwości i zdolności intelektualnych czy artystycznych. Bez trzeźwości i bez twórczości realizowanej w codziennej aktywności trudno człowiekowi znaleźć przyjemności w życiu i jednocześnie rozwijać się - trudno więc wziąć odpowiedzialności za swoje życie i stać się jego świadomym autorem. W tym właśnie tkwi różnica między człowiekiem trzeźwym i twórczym a uzależnionym i nietwórczym, że ten pierwszy jest w dużej mierze autorem własnego życia, że zależy od siebie i od niewielu innych ludzi, że bardziej akceptuje samego siebie i nie czeka w każdej chwili na wzmocnienia pozytywne, które przyniesie mu ktoś inny. W związku z tym życie osoby twórczej jest aktywne, pozbawione monotonii, bogate, wartościowe i barwne.

Uważam, że rozwijanie, umożliwiane manifestowania się kreatywności u osób uzależnionych posiada walor szczególny. Wyjątkowość polega na tym, że dostarcza wielokrotnych satysfakcji, pozwala budować na nowo poczucie własnej wartości i tożsamości. Wspomaganie wyzwalania potencjału twórczego jest także wyzwalaniem radości towarzyszącej odkrywaniu nowych dróg, oryginalnych rozwiązań. Bez twórczego życia nie sposób doświadczać pełni radości życia, zadziwienia, zaciekawienia, nie sposób oddać się refleksjom.

A przecież niejednokrotnie nasi pacjenci zwracają uwagę, że mimo, iż w trakcie terapii wszystko w ich życiu zaczyna się układać to oni nie potrafią czerpać radości i satysfakcji z własnych osiągnięć.

Wynika z tego, iż w procesie rozwoju dojrzałej postawy trzeźwości oraz w samym trzeźwieniu bardzo pomocny może być trening twórczego myślenia i - szerzej trening twórczości (zachowań twórczych). Nasuwa się więc kolejne pytanie - W jaki sposób rozwijać ów twórczy styl życia i myślenie twórcze? Czy trenowanie twórczości jest w ogóle możliwe? Znawcy przedmiotu, dostępna literatura oraz wyniki badań pokazują, że odpowiedź na to pytanie może być tylko twierdząca, Myślenie i działanie twórcze należy potraktować tak samo, jak każdy inny rodzaj aktywności człowieka. Każdy człowiek o przeciętnie funkcjonującym intelekcie jest zdolny do wytworzenia czegoś, co w danej dziedzinie może uzyskać rangę dzieła, przynajmniej w pewnym stopniu, twórczego. Trenowanie kreatywności odbywa się zazwyczaj pod hasłem treningu twórczości, treningu kreatywności czy też pomysłowości.

W tym ujęciu trening twórczości oznaczałby udział pacjenta uzależnionego w szeregu sytuacji bodźcowych, które wymagają od niego dostosowania się poprzez nabycie nowej reakcji lub przetasowanie w dotychczasowej hierarchii reakcji, po to by uzyskać wzmocnienie. Uczestnicy takich treningów stają się bardziej otwarci na nowe doświadczenia, inaczej odnoszą się do współpracowników czy kolegów, wykazują większą samodzielność w planowaniu czy też wykonywaniu pracy zawodowej. Poprzez zastosowanie odpowiednich metod, ćwiczeń i nawyków, pozwalających wyrobić w sobie twórczą postawę wobec życia – człowiek odchodzi od rutyny i monotonii, otwiera się na nowe wrażenia, czy też potrafi spojrzeć na rzeczy oczywiste w niestereotypowy sposób. Kształtuje i ćwiczy poszukiwanie wielu rozwiązań, poprzez wykorzystywanie wyobraźni i odległych skojarzeń, co pozwala skuteczniej radzić sobie
z sytuacjami życia codziennego, stresem zawodowym oraz zmęczeniem. Terapia osób uzależnionych wzbogacona o elementy treningu twórczości umożliwia człowiekowi działanie na tle innych osób bardziej „twórczo”, potrafi on bowiem „patrzeć na sprawy z wielu punktów widzenia”, „radzić” sobie z wieloma problemami, które potrafi rozwiązać na rozmaite sposoby.

AGATA JUNGER

Polecamy

akcjasos4Serdecznie zapraszamy do pierwszego w Polsce portalu  dla osób uzależnionych i współuzależnionych http://alkoholizm.akcjasos.pl
Zapraszamy do forum dyskusyjnego Forum uzaleznienia - tu możesz otrzymać pomoc.

Uzależnienie od alkoholu , czyli alkoholizm, jest chorobą, która zaczyna się i rozwija podstępnie, bez świadomości zainteresowanej osoby. Polega na nie kontrolowanym piciu napojów alkoholowych i może doprowadzić do przedwczesnej śmierci.

Reklama

Psycholog online

Jeśli przeżyłeś tragedię i nie wiesz, co ze sobą zrobić. Jeśli masz jakikolwiek problem, z którym nie potrafisz sobie poradzić. Jeśli stoisz przed podjęciem ważnej decyzji i chciałbyś lepiej poznać siebie i swoje potrzeby i upewnić się w obranym kierunku Twojego życia, napisz do naszego psychologa on-line

Porady naszego psychologa udzielane są bezpłatnie.

Partner serwisu

Reklama

Reklama